Dzieła architektoniczne w Katowicach

Jednym z takich zbiorowych dzieł, odkrywanym i podziwianym, a nawet przez władze miasta szczególnie dziś szanowanym, jest architektura mieszczańska, urzędowa i sakralna. Przez kilka powojennych dziesięcioleci duma z istnienia zabytkowych kamienic nie udzielała się tak bardzo władzom politycznym, śniącym — w swej naiwnej wierze w przyszłość fabryk domów — o nowych obliczach miast. Niektórzy, świadomi niezbyt odległego miejskiego rodowodu Katowic, powstałe tutaj budowle, efekty wysiłku obcej, w ich pojęciu, pod każdym, względem klasy społecznej, najchętniej wydaliby na zniszczenie, jak to uczyniono z willą Grundmanna, stojącą przy ulicy Warszawskiej.

Architekturę mieszczańską Katowic przez wiele powojennych lat nazywano secesyjną, co niekiedy rozumiano w sensie pejoratywnym. Fachowcy, historycy sztuki wyróżniają wśród katowickich kamienic realizacje w stylu historyzmu, secesji czy tez eklektyczne. Mają one liczne elementy zdobnicze, a przybliżone okiem kamery fotograficznej ukazują się jako oryginalne dzieło sztuki. Również wnętrza tych domów świadczyły nie tylko o inwencji ich twórców, ale i o statusie materialnym ich fundatorów, — czyli po prostu o bogactwie miasta.

Spomiędzy budowli publicznych wymienimy powstały w końcu XIX wieku szkołę rzemiosł budowlanych, którą w latach 1922—1929 uznano za godną bycia tymczasową siedzibą polskiego już Urzędu Wojewódzkiego — stąd biegnąca tedy równolegle z linią kolejowa ulica nazywała się Wojewódzka nawet wtedy, gdy urząd ów przeniósł się do wspaniałego nowoczesnego gmachu, tutaj zaś znalazło pomieszczenie Śląskie Konserwatorium Muzyczne, obecna Akademia Muzyczna. Zabytkowe okazały się już dzisiaj: stojący na Rynku od roku 1907, budynek Teatru Miejskiego; a także gmach przy ulicy Powstańców, wybudowany przez zarząd kopalń księcia pszczyńskiego, była siedziba Ministerstwa Górnictwa, jedynego resortu rządowego zadomowionego poza stolicą pastwa, służący do dziś instytucjom górniczym.

Do zabytków zaliczyć można dzisiejszą siedzibę rektoratu Akademii Ekonomicznej, powstały jako ratusz dzielnicowy; budynki gimnazjum państwowego przy ulicy Mickiewicza i realnego przy ulicy Jagiellońskiej, oba nadal służące potrzebom szkolnym; gmachy bankowe: przy ulicy Bankowej (który sąsiadował z willą Grundmanna) i bardziej reprezentacyjny, przy ulicy Warszawskiej; wreszcie budynek łaźni miejskiej przy ulicy Mickiewicza, powstały w roku 1892, gdy Katowice miały 28 tysięcy mieszkańców i jeszcze pewne możliwości kąpieli w naturze w czystych wodach okolicznych stawów bądź też w zasobnej jeszcze w ryby Rawie, rzece która później przeobraziła się w fantom i w śródmieściu ze wstydu wpełznie pod betonowy płaszcz.